Garpu kale ve çevresinde görülen kültler ile kybele ve attis’in hikayesi
doğa olayları ve iklim koşulları karşısında çaresiz kalan insanoğlu, kendisini bu tehlikelere karşı koruyabileceği ve sürekli olarak sığınabileceği insanüstü bir güç arayışı içerisine yönelmiş ve böylece tanrı inancı süreci başlamıştır. Öncülüğünü eski mezopotamya ve mısır medeniyetlerinin yaptığı çok tanrılı inançta zamana ve mekana bağlı olarak bulundukları kültüre göre farklılıklar ortaya çıkmış, bunun sonucu olarakta zengin bir kült kültürü oluşmuştur.
Sosyal, siyasi, askeri, duygusal, ekonomik, afet gibi zorlu ve karmaşık durumlarla başa çıkabilecek önemcil tanrılar yanında birçok yardımcı tanrılar edinilmiş, başlangıçtaki sade tapınımlar zamanla gösterişli seramonilere dönüşerek yerini ihtişamlı tapınaklara bırakmıştır. Tapınılan tanrılar insan suretinde tasvir edilmiş ve insanlara ait özellikleri taşımaya başlamışlardır. Zamanla her unsurun ayrı tanrısı ortaya çıkmış, somut nesnelerle beraber soyut kavramlar ve güneş, şimşek, ateş, ay, yıldız, deniz gibi doğaya ait unsurlar tanrılaştırılmıştır. Garpu kalede tapınım gören kült yada kültleri irdeleyebilmek için öncelikli olarak samsun il sınırları ve yakın çevresinde görülen paphlagonia bölgesi kültlerini incelemek yerinde olur. Kültlerin tespitinde en önemli kaynağı bölge kentlerinde darp edilmiş sikkeler, müzelerdeki arkeolojik eserler (heykeller, yazıtlar, kabartma levhalar vb.) Ve antik kent, nekropoller ile açık hava tapınakları oluşturmaktadır. Pontos bölgesinde tapınımgören kültleri; ahuramazda, anahita, afrodite, apis, apollon, ares, artemis, asklepios, athena, ay, umay, baalgazur, demeter ve kore, dionysos, dioskurlar, eros, helios, hera, herakles, hermes, ırmak-su tanrılar, isis, kybele, medusa, men pharnakou, mithras, nike, pan, perseus, pontos euxeinos, pontos krallık kültü, poseidon, pylon, roma, roma imparatorluk kültü, sarapis, satry, soyut tanrılar (abundantia, aequitas, pietas, securitas) , tykhe ve zeus’tur.

Garpu kale açık hava tapınağıyla ilişkili olması bakımından ana tanrıça kybele önem taşımaktadır. Anadolu dışından gelen bir ulus olan phrygler anadolu’ lu bir tanrıça olan kybele’yi benimseyip doğanın ve bereketin sembolü olarak ona itafen tapınım merkezleri yapmış ve bunu yunan ile roma’ lılara da aktararak anıtsal kaya fasatları, basamaklı atlarlar ve nişlerle zirveye oturtmuştur. Hatti’lerde “vuruşemu”, hurrilerde “hepat” diye adlandırılmış tanrıça hititlerde “arinna’ nın güneş tanrıçası”, geç hititlerde “kubaba” olarak adlandırılmıştır. İlk tunç çağına (m.ö. 3000 ) tarihlenen ikiztepe kadın idolleri anadolu' da neolitik çağ'dan beri devam eden ana tanrıça geleneğinin karadeniz bölgesindeki temsilcileridir. “matar” ismi ile phryg dinsel inanışındaki tartışmasız en büyük tanrıça olarak tapınım gören kybele bir doğa tanrıçasıdır ve ona tapınımda genellikte doğada yapılmıştır. Doğada tapınılma başlayan ve anadolu’da eskiden beri var olan altar geleneği zaman içinde tapınakların vazgeçilmez elemanlarından biri olmuş, bazen taşınabilir özellikte yapılırken çoğunlukla kayanın üç boyutlu işlenmesiyle oluşturulmuştur.

Anadolu ve çevre kültürlerde bulunan kaya altarlarının ortak özelliği basamaklar, tanrıçayı temsil eden idol ile ilerisindeki düzleştirilmiş alandaki libasyon çukurlarıdır. Basamaklar tanrıçanın huzuruna çıkışı, insan ile tanrı arasındaki iletişim yeri olarak yorumlanabilir. Kaya altarları sunumların yapıldığı alanlar olma özelliği yanı sıra aynı zamanda açık hava tapınaklarıdır (8). Garpu kale bu kapsamda günümüze ulaşmış en güzel kybele kaya altarları ve açık hava tapınağıdır.
İlimiz, salıpazarı ilçesi, konakören köyü, garpu mevkii, ada 202, parsel 1 de bulunan ormanlık saha içerisinde yer alan ve halk arasında amazon kalesi olarak bilinen garpu kale genel olarak açık hava tapınağı ve phryg kaya altarları özeliği göstermektedir. Phryg kaya altarları özellikle yüksek platolar, şehir ve kale girişleri, su kenarları, akarsuların suladığı bereketli ovalara doğru bakan kayalıklar üzerinde yer almaktadır. Yeşil ırmağın (iris) suladığı ve küçüklü büyüklü bir çok akarsu ile beslenen çarşamba ovasına hakim noktada konumlanmış garpu kale kaya altarında tanrıça kybele, çiftçileri ve verimli ovaları korumakta ve böylece ovanın her noktasından görünen kült merkezine tapınım aralıksız devam edebilmektedir.

Garpu kale açık hava tapınağı/kaya altarına konakören- esat çiftliği köylerini birbirine bağlayan stabilize yoldan orman içerisine ayrılan ve doğu yönde ilerleyen patika yoldan gidilir. Düzgün ve çok dar olmayan patikanın garpu kaleye 500 m. Mesafesinde ardıç pınarı olup, mevcut yolun öteden beri kervan yolu güzargahı olduğu da bilinmektedir. Yaklaşık 2 km. Lik bir yürüyüşle ana kayaların yer yer yontularak düzleştirildiği patikadan girişe ulaşılır. Kuzey yönde dar olarak çıkıntı yapan ana kaya kitlesi üzerine doğu–batı yönde konumlandırılarak kemer şeklinde oyulmuş olan kapı 1,45 cm. Eninde ve 2,4 cm. Boyundadır.